Hringrásarsmíði

Inngangur

Árið 2050 er áætlað að jarðarbúum muni hafa fjölgað um 22% í 9,7 milljarða, og með núverandi neyslumynstri er ekki erfitt að ímynda sér umhverfisáhrif þessarar fjölgunar, og þann efnisskort sem við munum standa frammi fyrir til að mæta vexti innviða.

Borgir hýsa 55% jarðarbúa, en íbúar þéttbýlis neyta meira en 75% af náttúruauðlinda og eru ábyrgir fyrir meira en helming úrgangs og 60-80% af losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu^[1].

Samkvæmt Ellen MacArthur Foundation eru flestar byggingar byggðar samkvæmt línulegri hugmyndafræði, og aðeins 20-30% af byggingar- og niðurrifsúrgangi (B&NÚ) er endurunninn eða endurnýttur. Samkvæmt úrgangstölfræði Eurostat, í ESB, var óvirkur B&NÚ 37,1% af öllum úrgangi sem varð til árið 2020 og varð þar með stærsti úrgangsstraumur í Evrópu. Árið 2020, í Póllandi, var hlutdeild B&NÚ í heildarúrgangi sem til fellur um 13% og á Íslandi – um 50%. B&NÚ er aðallega notaður sem uppfyllingarefni og landmótunarefni, sem í mörgum tilfellum ætti að flokkast sem downcycling, þ.e.a.s. veruleg skerðing á gæðum og virkni efnisins miðað við upprunaleg gildi þess.

Á sama tíma eru aðeins fimm efni ábyrg fyrir 55% af losun gróðurhúsalofttegunda frá iðnaði á heimsvisu: stál (25%), sement (19%), pappír (4%), plast og ál (3%). Byggingariðnaðurinn er ekki aðeins aðalneytandi sements heldur notar hann einnig um 26% af áli, 50% af stáli og 25% af plasti^[2].

Þar að auki, samkvæmt skýrslu Umhverfisáætlunar Sameinuðu þjóðanna^[3], er öflun og vinnsla hráefna (þar með talið fyrir byggingariðnaðinn) ábyrg fyrir meira en 90% af tapi á líffræðilegum fjölbreytileika á heimsvísu og álagi á ferskvatn.

Til að draga úr neikvæðum áhrifum byggignariðnaðarins á umhverfið þarf að innleiða hringrásarhagkerfið, og þannig varðveitast verðmæti byggingarefna og þau haldast á markaði eins lengi og mögulegt er.

Hringrásarsmíði getur einnig haft jákvæð félagsleg áhrif. Í fyrsta lagi getur það leitt til heilbrigðara og öruggara vinnuumhverfis fyrir byggingarstarfsmenn, meðal annars með því að takmarka notkun hættulegs og skaðlegs efnis og að takmarka undirbúningsvinnu á staðnum þegar forsmíðaðir einingar eru notaðar. Í öðru lagi getur það haft jákvæð áhrif á samfélög með því að draga úr vinnuálagi á verkstað og stytta framkvæmdartíma^[4].

Grundvallaratriði hringrásarhagkerfis fyrir smíði og endurbætur

Nota núverandi byggingarmassa þegar mögulegt er.
Lágmarka orku- og auðlinda- (efnis)notkun.
Lengja líftíma vöru með t.d. réttu viðhaldi, viðgerðum og endurbótum.
Hanna nýjar vörur þannig að þær séu endingargóðar en einnig svo að auðvelt sé að gera við þær og að lokum endurnýta þær.
Forðast hluti sem eru samsettir úr mörgum efnum sem erfiðara er að endurvinna.
Forðast skaðleg efni.
Nota efni og einingar sem hægt er að endurnýta.
Bæta sífellt ferla og vörur.

Hringrásarbygging

Til þess að geta talað um hringrásarsmíði, þarf að skilgreina hvað hringrásarbygging er, sérstaklega þar sem slík skilgreining er lagalega ekki til. Þess vegna var eftirfarandi skilgreining búin til:

Hringrásarbygging er bygging sem í gegnum lífsferil sinn eyðir ekki óendurnýjanlegum auðlindum jarðar og rýrar ekki vistkerfið.

Til að ná þessu markmiði ætti byggingin að:

vera hönnuð, notuð, og tekin í sundur samkvæmt ofangreindri meginreglu;
vera eingöngu búin til úr efnum sem voru þegar í notkun;
vera orkusparandi á byggingar- og notkunarfösum, og nota endurnýjanlega orku sem sem eyðir ekki óendurnýjanlegum auðlindu